Tellen, het alternatieve feit en de waarheid

Binary golay code - picture from WikiCommons

Dit was mijn – niet geselecteerde – inzending voor de Robbert Dijkgraaf-prijs, waar de opdracht was: ‘Wetenschap in Trumpiaans tijdperk’. Wat is de rol van expertise en waarheidsbeleving in een tijd van alternatieve feiten en fake news? Mijn insteek is dat we niet arrogant moeten doen over wetenschap: ook wij maken keuzes, en die kunnen van groot belang zijn.

Achttien wetenschapsprijzen staan vermeld op de Wikipedia-pagina Lijst van prijzen. Dertien van die prijzen zijn vernoemd naar een persoon. En nul van deze personen zijn vrouw of niet-wit. De Robbert Dijkgraaf-prijs staat er niet tussen, maar opname ervan zou aan die nul niets aan veranderen. Tellen is belangrijk en maakt in mijn ogen terecht onderdeel uit van de wetenschap. Maar welke ‘waarheid’ presenteer ik nu – als u mij de grove benadering even vergeeft? Worden witte mannen in de wetenschap voorgetrokken? Toont het aan dat vrouwen en niet-witte mannen in dat veld slechter preste(e)r(d)en? Anders waren er immers ook prijzen naar hen vernoemd. Geen alternative facts hier, alleen alternative interpretations.

De exacte wetenschap besteedt nog te weinig aandacht aan het feit dat je er met tellen alleen nog lang niet bent. Ten eerste: je ontkomt, zoals ik hierboven liet zien, niet aan menselijke interpretatie. Zelfs niet als ‘onafhankelijke’ wetenschapper. Ten tweede: bij die interpretatie komt meer kijken dan het uitleggen van cijfers. Wat je telt, maar ook wat je niet telt, is van groot belang. En daar mogen wij wetenschappers best wat beter rekenschap van afleggen. Ik zal uitleggen wat ik daarmee bedoel.

Eerst het belang van interpretatie. Mijn onderzoek naar de relatie tussen auteursgender, literaire schrijfstijl en literaire waardering baseert zich op tellen. Ik turfde bijvoorbeeld hoeveel Nederlandstalige vrouwelijke auteurs grote literaire prijzen wonnen. Het waren er niet veel. Het wordt overigens ook niet ‘langzaamaan beter’. Van 2001 tot 2007 won geen enkele vrouwelijke auteur de AKO (nu: ECI) Literatuurprijs, Libris Literatuur Prijs, Gouden Uil of PC Hooftprijs. Daarvoor wel een klein deel, erna ook. En niet-witte mensen winnen nagenoeg nooit een dergelijke prijs. Allemaal het resultaat van tellen. Dan stuit ik op mijn eerste punt, interpretatie. Wat zegt het? Alleen dat ze niet winnen. Niet of die auteurs het ‘verdienen’ of niet. Dat is de kritiek op dergelijke resultaten die lastig met telwerk te weerleggen is.

Ik probeer het toch. Ik laat mijn computer op allerlei manieren de woorden in romans van vrouwelijke en mannelijke auteurs tellen. Zijn deze auteurs echt zo verschillend? Een van mijn methoden heet topic modeling. De computer berekent, grofweg gezegd, welke woorden vaak in elkaars buurt voorkomen in de romans. De groepen woorden die de computer retourneert, kun je interpreteren als onderwerpen. Een groep met veel woorden die gerelateerd zijn aan de militaire wereld (‘soldaat’, ‘kolonel’) geven we het label ‘militair’. Een groep waarin de woorden ‘moeder’, ‘kind’ en ‘thuis’ voorkomen, interpreteren we als gaand over ‘gezin’. Feit 1: het militaire onderwerp wordt door de computer gesignaleerd als typisch voor de mannelijke auteurs, het gezinsonderwerp voor de vrouwelijke auteurs. Feit 2: op twee romans na, komt bij elk van de vijftig romans het gezinsonderwerp meer voor dan het militaire. Ook in de romans door mannelijke auteurs.

Dat brengt me op mijn tweede punt, het belang van selectie. Want wat is er meer waar? In mijn vakgebied wordt er meestal voor gekozen feit 1 te rapporteren. Dat is aan mij verdedigd met de opmerking ‘het is de waarheid’. Feit 2 is alleen niet minder waar. Ik vraag me dan af: als wij in de wetenschap ervoor zouden kiezen dergelijke ‘alternatieve’ feiten consequent wél te presenteren, verandert ons wereldbeeld dan? Zou de gender gap kleiner worden? Misschien niet, maar we kunnen ons zeker meer bewust zijn van het effect van onze keuzes.

Wetenschap in het algemeen, en tellen in het bijzonder, kan nuttig zijn. Nuttig als bewijsvoering, nuttig om alternative facts te weerleggen. Maar laten we niet te arrogant worden. Wij wetenschappers selecteren evengoed onze feiten. Zolang er wetenschappers zijn die ervoor kiezen  op deze manier alternatieve feiten te minimaliseren die wél waar zijn, bestendigen we de huidige situatie. De media vergroten de gerapporteerde verschillen immers vaak nogmaals. En zo vormen we de wereld naar het bestaande beeld. Een wereld waarin we verschillen tussen vrouw en man zeer sterk benadrukken. Waarin we overeenkomsten over het hoofd zien. Een wereld waarin typisch ‘vrouwelijke’ voorkeuren vaak minder waardevol gevonden worden en mannen geen emotie horen te tonen. En dat is de wereld waarin een seksistische en racistische witte man als Trump verkozen kan worden als leider van de VS.

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *